Cubase'de Reverb ve Delay kullanımı

Reverb ve delay miks için hayati araçlardır. Bu yazıda cubase ile birlikte gelen plug-in'lerden en iyi şekilde nasıl yararlanacağınız anlatılacaktır.

Yankılanma (reverberation) yaşadığımız alanların algılanmasında çok önemlidir. Gözlerinizi kapadığınızda bile, kulağınız, içinde bulunduğunuz alanın büyüklüğü hakkında size bir çok şey söyler. Duyduğunuz yankılanmalar parlak veya bulanık olabilir. Orjinal ses yansımalar içinde kayboluyor veya kupkuru duyuluyor olabilir. Her ne kadar kayıt yaptığımız odadaki beğenmediğimiz seslerden kurtulmak için sıklıkla yakın mikrofonlamayla, kuru kayıtlar alsak da miks sırasında içinde bulunulan ortamın duygusunu oluşturmak için reverb ve delay kullanırız. Tek bir kanala reverb ekleyerek güzel tınlayan sesler elde etmek kolay da olsa miks içinde reverb kullanmak bambaşka bir şeydir.

Cubase SX3 versiyonundan sonraki versiyonlarda Cubase kullanıcıları Roomworks ve Roomworks SE şeklinde iki kaliteli reverb plug-in'ine sahip oldular. Eğer Roomworks ile ilk kez karşılaşıyorsanız karışık görünen, çok sayıda kontrol düğmesi olduğunu düşünebilirsiniz. Ama aslında oldukça basit bir biçimde düzenlenmişlerdir. Bu plug-in'in kontrolleri fonksiyonlarına göre beş farklı bölümde toplanmıştır. İnput Filters olarak adlandırılan ilk kısım reverb'e ulaşan sinyali filtre etmenize olanak sağlar. Miks tamamlandığında alt ferekanslarda bulanık ve çamurlu bir sonuç almamak için reverb'e gelen sinyaldeki alt frekansların filtrelenmesi iyi bir fikirdir. Zaten kick vb. enstrumanlarda nadiren yoğun reverb kullanılır. Özellikle sibilans problemi olan vokallerde reverb kullanırken 'S' ve 'T' seslerini daha da şiddetlendirmemek için reverb'e gelen sinyaldeki yüksek frekansları filtrelemek gerekebilir. Miks içinde sesin daha arkada duyulması için reverb'e gelen düşük frekanslı sesleri filtrelemek de sık kullanılan bir yöntemdir.

Doğal bir ortamda bir ses duyduğumuzda algıladığımız sesleri üç bölüme ayırabiliriz. Birincisi, sesin orjinalidir. Henüz herhangi bir duvar vb. yansıtıcı yüzeyden gelen sesler kulağımıza ulaşmamıştır. İkincisi ilk veya erken yansımalardır (early reflections). Yüzeylerden (yan duvarlar, tavan, yer) ilk yansıyan sesler kulağımıza ulaştığında bu kısmı oluştururlar. Son olarak da reverb'ün kuyruğu (tail), yansıyan seslerin tekrar diğer yüzeylere çarpıp yansıdıktan sonra kulağımıza ulaşan kısmıdır. Aşağıdaki şekilde zaman içinde kulağımıza gelen bu yansımalar ve şiddetleri grafik halinde gösterilmiştir.

Roomworks'ün ikinci bölümünde en temel reverb parametreleri bulunmaktadır. Pre-delay süresini artırmak, içinde bulunulan alanın daha büyük hissedilmesini sağlar. Bu parametre orjinal ses ile ilk yansımaların başlangıcı arasındaki süreyi belirler. Yeterince uzun pre-delay zamanları kullanmak orjinal ses ile reverb seslerini birbirinden ayırarak daha temiz bir miks elde etmenize yardımcı olur. Size parametresi ile ilk yansımalar arasındaki süreleri değiştirerek içinde bulunulan ortamın büyüklüğüyle ilgili hissi değiştirebilirsiniz. Time parametresi ile reverb kuyruğunun ne kadar uzun olacağını milisaniye cinsinden belirlersiniz. Diffusion parametresi reverb kuyruğunun karakterini belirler. Yansıtıcı yüzeylerin (örneğin tuğla veya halı kaplı bir duvar) karakteri buradan değiştirilir. Yüksek diffusion ayarlarıyla daha yumuşak ve pürüzsüz bir ses elde edebilirsiniz ancak düşük difuzyon ayarları daha temiz sesler elde etmenizi de sağlayabilir. Son olarak width parametresi ile stereo dağılımı ayarlarsınız. Yüzde sıfır'a ayarladığınızda mono bir reverb sesi alırsınız. Hold tuşuna bastığınızda sonsuz uzunlukta reverb sesleri elde edebilirsiniz ve bu tuşu deneysel bazı sesler elde etmekte kullanabilirsiniz. Variation tuşuna her bastığınızda 1000 değişik yansıma modellemesinden biri varolanla değiştirilir. Zaman zaman garip tınlayan reverblerle karşılaştığınızda bu tuş ile sorunu gidermeye çalışabilirsiniz.

Damping bölümü reverb seslerinin tonunu ayarlayabilmeniz için daha başka imkanlar sunar. Damping parametrelerini 100'ün altında bir değere ayarladığınızda o frekansların daha erken sonlanmasını sağlamış olursunuz. Tam tersine 100'in üstünde bir değere ayarladığınızda daha geç sonlanmalarını sağlamış olurunuz. Bu yolla örneğin high damping parametresini 100'ün üzerine ayarladığınızda tizlerdeki yansımaların daha uzun olmasını sağlayıp reverbün karakterini değiştirebilirsiniz.

Envelope bölümündeki attack parametresi pre-delay ile benzer şekilde ilk yansımalarla orjinal ses arasındaki zamanı ayarlar. Ancak atttack kullanıldığında reverb sesleri pre-delay de olduğu gibi aniden değil yavaş yavaş artarak en yüksek seviyelerine ulaşırlar.

Output kısmında mix parametresi ile işlenmemiş sinyalle reverb seslerinin birbirine oranını belirleyebilirsiniz. Efficiency parametresi roomworks'ün bilgisayarınızın işlemcisini ne kadar kullanacağını belirler. Eğer export tuşuna basarsanız maximum işlemci gücüyle çalışırsınız.

Miks için reverb kullanımına geçmeden önce kısaca delay'lerden bahsedelim. Muhtemelen ticari kayıtlarda kullanılan bir çok meşhur reverb sesinin aslında reverb ünitelerinden değil delay ünitelerinden geldiğini biliyorsunuzdur. Özellikle gitarlar da ve bazı vokallerde bu uygulamayla daha sık karşılaşılır. Peki neden? Reverb ve delay birbirinden çok uzakta sesler üreten efekt aletleri değillerdir. Her ikisi de orjinal sinyalden sonra gelen echo veya echoları kullanan efektlerdir. Reverblerde birbirinden net olarak ayrılamayan tekrarlar varken delay efektleri ayrı ayrı duyulabilen ve orjinal sesle benzerliği ayırt edilebilen tekrarlar üretirler. Sonuç olarak delay efektleri daha geniş ve açık duyulabilen sesler üretirler.

Cubase 4 içinde dört adet delay plug-in'i vardır: MonoDelay, StereoDelay, ModDelay ve PingPongDelay. Son iki tanesi reverb yerine kullanılmaktan çok sıradışı sesler elde etmek için kullanılmaya daha uygundur. Sonuç olarak amacımız için kullanacağımız MonoDelay ve StereoDelay son derece basit eklentilerdir ve üzerlerinde sadece en temel parametrelerin kontrolleri bulunur.

Reverb ve delay efektleri hemen hemen her zaman bir FX kanalına yüklenerek kullanılır. Bu sayede farklı kanallardaki sesleri, farklı miktarlarda, aynı efekt kanalına gönderebilir ve tek bir fader ile efektin genel seviyesini kontrol edebilirsiniz. Her kanala ayrı bir plug-in eklemek yerine tek bir plug-in'e tüm kanalların seslerini göndererek hem işlemcinizi daha verimli kullanmış olursunuz hem de tüm sesleri aynı sanal ortama kolayca yerleştirerek daha doğal bir akustik hissi oluşturursunuz. Yalnız FX kanalına koyduğunuz efektin % 100 wet olarak ayarlandığına emin olun.

Stereo miksi, seslerin sağda ve solda yerleştiği iki boyuttan ibaret olarak algılamak yerine seslerin önde ve arkada duruşlarını da dahil edip üç boyutlu düşünmekte fayda vardır. Seslerin derinlikleri veya diğer bir ifadeyle önde-arkada oluşları genellikle reverb, delay ve bir miktar da eq kullanarak ayarlanır.

İlk olarak 6 adet FX kanalı oluşturarak denemelerinize başlayabilirsiniz. Bunların üçüne kısa (nerdeyse sadece ilk yansımalardan oluşan), orta ve uzun süreli üç ayrı reverb koyun. Diğer üçüne de benzer şekilde delay'leri yerleştirin. İlk delay kanalına çok az veya sıfır feedback içeren kısa bir delay koyun. İkincisine biraz daha uzun ve hafif feedback'li, üçüncüsüne de daha uzun ve feedback miktarını parçaya göre ayarlayacağınız bir delay yerleştirin. Sesleri değişik oranlarda bu kanallara göndererek diğerlerine göre önde veya arkada duyulmalarını sağlayabilirsiniz. Bir kez alıştıktan sonra oldukça faydalı ve zaman kazandıran bir yöntemdir.

Bir sesi Fx kanalına göndermek için send'leri kullandığınızda cubase otomatik olarak sinyali post-fader konumunda FX kanalına gönderir. Bu durumda ses faderlardan ve o kanala insert edilen kompresör vb. efektlerde işlendikten sonra reverb kanalına ulaşacak ve o haliyle işlenecektir. Ancak reverb'e kompresörle işlenmemiş olan sesi gönderip daha dinamik bir sonuç elde etmek istiyorsanız pre-fader butonuna basarak daha hareketli ve canlı çalınmış gibi tınlayan bir sonuç alabilirsiniz.

Seslerin önde veya arkada duyulmalarını sağlamak için kullandığınız reverb miktarı dışında reverb'e gelen ve reverb'den çıkan sinyalin tonunu da değiştirebilirsiniz. Üst frekansları düşürmek sesi arkaya almanıza, tersine yükseltmek ise öne çıkarmanıza yardım eder. Bu durum delay için de geçerlidir.

Çok kısa olmadıkları sürece delay zamanlarını parçanın temposuyla senkronize etmekte fayda vardır. Roomworks vb. plug-in'leri kullandığınızda reverb için parçanın temposuyla senkronizasyon opsiyonunuz olmayabilir. Trampet ve hi-hat gibi ritmik kısımlarda solo dinleme yaparak bazı ayarlamalar yapabilirsiniz. Pre-delay süresini trampet sesinin bitimine denk gelen bir noktaya ayarlayın. Reverb süresini de bir sonraki trampet vuruşu başlamadan hemen önce sona erecek şekilde ayarlayın. Böylece uzun ve büyük tınlayan bir reverb elde etmiş olursunuz. Ancak trampet için ayarladığınız reverb'ün trampetten sonra gelen hi-hat vb. sesleri kapatmadığını kontrol etmeyi unutmayın.

Yukarda bahsedilenler, müziğin içinde icra edildiği ortamın yarattığı etkiyi düzenlemek için elinizdeki en temel araçlardır. Bunlar dışında efekt kanallarına gönderdiğiniz sesleri sağa veya sola panlayabilirsiniz. (Ne yazık ki sadece Cubase'da. Cubase Studio versiyonunda bu imkan yok.) Bu özelliği görünür hale getinmek için Channel Settings penceresinde boş bir yere sağ tıklayıp Customise View'a tıklayıp ardından Send Routing kısmını aktive etmeniz gerekmekte.

Pre-delay kontrolünü kullanırken olduğu gibi, reverb seslerini stereo içinde farklı bir yere yerleştirirken amacımız orjinal ses ile reverb seslerini birbirinden ayırıp daha temiz bir duyum elde etmek ve orjinal sesin reverb içinde boğulmasını önlemektir. Bu sesleri stereo panorama içinde nereye yerleştireceğinizle ilgili bir kural yoktur ancak en sağa, en sola veya orjinal sesin karşısına yerleştirmek yerine en sağdan en sola doğru yavaş yavaş ilerleterek en iyi duyulduğu bir veya bir kaç noktayı bulabilirsiniz. Bunu yaparken kanalı solo olarak dinlemek elbette doğru noktayı bulmanıza yardımcı olacaktır ancak miksin tamamıyla beraber dinlemeden son kararınızı vermeyin.

Aynısını delay ile de yapabilirsiniz. Ama delay ile uygulayabileceğiniz başka bir teknik daha var. Elektro gitar için çok kısa ama farklı delay süreleri olan iki delay kanalı oluşturup bunları en sola ve en sağa yaslayın. Hatta bu kanallardan istediğinize hafifçe başka efektler (örneğin pitch shift) ekleyin. Çok daha zengin bir e. gitar sesi elde edeceksiniz.

Daha ileri bir teknik de Fx kanalına kompresyon uygulamaktır. Eğer Fx kanalına reverb'den sonra bir kompresör eklerseniz orjinal sesin yükseldiği anlarda reverb'ü bir miktar azaltmış ve bu yolla bu anlarda orjinal sesin yükseldiği kısımlarda daha yakın duyulmasını sağlamış olursunuz. Orjinal sese kompresyon uygulanmışsa FX kanalında reverb'den önce bir expander yerleştirerek daha canlı bir sonuç almanız da mümkündür. Vokallere uygulayacağınız reverb için FX kanalına bir de-esser yerleştirmek, sibilans problemi üzerinde daha fazla kontrolünüz olmasını sağlayabilir.

Elbette yukarıda anlatılanların hepsi sadece denemeniz için öneriler. Daha iyi sonuçlara ulaşmak için daha çok deneme yapmak her zaman yaratıcılığa açılan ve yanlışları azaltan bir yoldur. Kolay gelsin.



................................................................ Konuyla ilgili diğer yazılar:

- Reverb nedir? - Reverb kullanırken amaçlanan genellikle her gün duyduğumuz sesleri taklit etmek olduğundan...

- Reverb parametreleri - En sık kullanılan reverb parametreleri: early reflection pattern, pre-delay time...

- Davul ve perküsyonlarda reverb kullanımı - Bir fotoğraf çekiminde ışık ve gölge ne kadar önemliyse ses için de reverb o kadar önemlidir...

- Faz problemleri - Faz iki veya daha fazla benzer sinyal arasındaki zamanlama ilişkisine...

- EQ teknikleri - Bir enstrumanda bir nota vurulduğunda temel ve harmonik frekanslarda sesler oluşur...

- EQ2 - Eq ile neler yapabileceğinizi araştırmaya başladığınızda...

- EQ - Equalization ses sinyali içinde belli bir frekans aralığındaki kısmın gücünün artırılması veya...